TCK madde 90 hem insan üzerinde bilimsel deney yapma, hem de hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunma suçlarını düzenlemektedir. İçerikte suç tipleri ile ilgili tanımlara, suç tiplerinin maddi ve manevi unsurlarına ve ilgili Yargıtay kararlarına yer verilmiştir.

İnsan üzerinde deney suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun “Kişilere Karşı Suçlar” başlıklı ikinci kısmının “Vücut Dokunulmazlığına Karşı Suçlar” başlıklı ikinci bölümünde düzenlenmektedir. Kişinin dokunulmazlığı ile maddi ve manevi varlığını düzenleyen Anayasanın 17’nci maddesinin 2’nci fıkrasına göre “Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; rızası olmadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabi tutulamaz.“. TCK madde 90 ile düzenlenen insan üzerinde deney suçu, Anayasada düzenlenen bu ilkenin ceza hukukundaki karşılığını ortaya koymaktadır.
Tek madde olsa da TCK madde 90, iki ayrı suç tipiyle ilgili düzenleme getirmektedir. TCK m.90/1, 2, 3, 5 ve 6’da insan üzerinde bilimsel deney yapma suçunu düzenlemekteyken, maddenin 4 ve 6’ncı fıkraları hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunma suçunu (insan üzerinde deneme suçu) düzenlemektedir.
Sözlükte deney “Bilimsel bir gerçeği göstermek, bir yasayı doğrulamak, bir varsayımı kanıtlamak amacıyla yapılan işlem.“, denemek ise “Değerini anlamak, gerekli niteliği taşıyıp taşımadığını bulmak için bir insanı, bir nesneyi veya bir düşünceyi sınamak.” olarak tanımlanmaktadır. TCK 90 gerekçesinde deney teriminin bilimsel çalışmanın ilk aşamaları kapsamında kullanıldığı, deneme ile ise kesinlik oluşturmasalar da bilimsel deney sonuçlarının, somut faydaların gözetilerek hasta bir insana uygulanmasının ifade edildiği belirtilmektedir.
Yargıtay 12. Ceza Dairesi 2022/2038 E., 2022/9071 K. sayılı kararında deney ve denemeye değinmiştir:
“TCK’nın 90. maddesinde “deney” kelimesi kavramsal olarak açıklanmamıştır ancak madde gerekçesinde deneyin bilimsel çalışmanın ilk aşamalarına yönelik faaliyet olduğu belirtilmiştir. Bu ifadeden, eylemin deney kapsamında değerlendirilebilmesi için bilimsel bir çalışmada ve bu çalışmanın ilk aşamalarında bulunması gerektiği anlaşılmaktadır. İnsan üzerinde deneyden bahsedebilmek için, bilimsel araştırma çerçevesinde yeni bir ilacın veya yöntemin etkinliğini değerlendirme amacıyla insan üzerinde denenerek etkinliğinin saptanması gerekmektedir. Henüz tıp biliminin gereklerine uygun olmayan bir metodun bu gerekleri karşılaması için yapılan yani kesinleşmemiş, tıp dünyasında standarda oturtulmamış, uygulanabilirliği henüz kabul görmemiş, literatüre girmemiş konularda araştırma yaparak varsayıma dayanan olguları kesinleştirmeye yönelik bilimsel çalışmalardır. Bahsedilen çalışmalar neticesinde, olumlu sonuçlar alınabileceği gibi olumsuz sonuçların da elde edilmesi olasılık dahilindedir.”
““Deneme” kelimesi sözlük anlamı itibariyle araştırmacının deneklere yöntemi uyguladığı, verileri elde ettiği ve çıkan sonuçların değerlendirildiği bir çalışma olarak tanımlanmış olmakla TCK’nın 90. madde metninde “deneme” kavramına ilişkin herhangi bir açıklama yapılmamış olup madde gerekçesinde ise deneme; bilimsel amaçlı deney sonuçlarının, henüz bir kesinliğe varmasa da, hastalığın tedavisi konusunda ulaştığı somut bazı faydalarından yola çıkarak hasta bir insana uygulanması işlemi olarak tanımlanmıştır. İnsan üzerinde denemeden bahsedebilmek için, hasta kişinin iyileşmesinde fayda sağlayacağı düşünülen metodun, henüz insan üzerinde denenmemiş olduğu hallerde söz konusu olabileceği, kesinlik kazanmamış tedavi metodlarına kesinlik kazandırmak için yapılması gerekmektedir.“
Buna göre özetle insan üzerinde deney suçu, tıp biliminin standartlarına göre kesinleşmemiş ve uygulanabilirliği objektif olarak kabul görmemiş bir olgunun, bu niteliklere kavuşturulması için yapılan ve ceza sorumluluğunu gerektiren bilimsel çalışmadır. İnsan üzerinde deneme suçu ise henüz kesinliğe ulaşmasa da bilimsel deney sonuçlarının, somut bazı faydaları nedeniyle, hasta bir insana uygulanmasıdır.
İnsan üzerinde deney
Madde 90- (1) İnsan üzerinde bilimsel bir deney yapan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) İnsan üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için;
a) Deneyle ilgili olarak yetkili kurul veya makamlardan gerekli iznin alınmış olması,
b) Deneyin öncelikle insan dışı deney ortamında veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmış olması,
c) İnsan dışı deney ortamında veya hayvanlar üzerinde yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların insan üzerinde de yapılmasını gerekli kılması,
d) Deneyin, insan sağlığı üzerinde öngörülebilir zararlı ve kalıcı bir etki bırakmaması,
e) Deney sırasında kişiye insan onuruyla bağdaşmayacak ölçüde acı verici yöntemlerin uygulanmaması,
f) Deneyle varılmak istenen amacın, bunun kişiye yüklediği külfete ve kişinin sağlığı üzerindeki tehlikeye göre daha ağır basması,
g) Deneyin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak açıklanan rızanın yazılı olması ve herhangi bir menfaat teminine bağlı bulunmaması,
gerekir.
(3) (Değişik: 31/3/2005 – 5328/7 md.) Çocuklar üzerinde bilimsel deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için ikinci fıkrada aranan koşulların yanı sıra;
a) Yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların çocuklar üzerinde de yapılmasını gerekli kılması,
b) Rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasının yanı sıra ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakatinin de alınması,
c) Deneyle ilgili izin verecek yetkili kurullarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının bulunması,
gerekir.
(4) Hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunan kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Ancak, bilinen tıbbi müdahale yöntemlerinin uygulanmasının sonuç vermeyeceğinin anlaşılması üzerine, kişi üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel yöntemlere uygun tedavi amaçlı deneme, ceza sorumluluğunu gerektirmez. Açıklanan rızanın, denemenin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak yazılı olması ve tedavinin uzman hekim tarafından bir hastane ortamında yapılması gerekir.
(5) Birinci fıkrada tanımlanan suçun işlenmesi sonucunda mağdurun yaralanması veya ölmesi halinde, kasten yaralama veya kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır.
(6) Bu maddede tanımlanan suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.
İnsan üzerinde deney ve deneme suçları ile korunan hukuki yarar kişinin vücut dokunulmazlığı, beden bütünlüğü ve yaşam hakkıdır. Düzenleme ile sadece fiziksel değil, psikolojik bütünlüğün korunması da amaçlanır. Bu hukuki yararlar, öldürme ve yaralama ile ilgili suç tiplerinde de mevcuttur. İnsan üzerinde deney ve deneme suçları tehlike suçu olması nedeniyle diğerlerinden ayrılmaktadır. TCK 90 kapsamındaki suçlarda netice değil, hareket önemlidir.
Konu: İnsan üzerinde deney ve deneme suçlarının konusu insandır. Beyin ölümü gerçekleşmiş insan, ceset veya kıl gibi vücuttan kopmuş parçaların suçun konusu olup olamayacağı doktrinde tartışmalıdır. TCK madde 90 gerekçesinde “… Bu düşünceyle madde, sağlıklı ve hasta insanlar üzerinde yapılacak biyotıbbi deney ve denemeleri kural olarak cezalandırmakta…” demektedir. Dolayısıyla suç tipinin yaşayan insanla ilgili olduğu ortadadır. Suçun konusunun insan cesedi olması söz konusu değildir. Kişinin beyin ölümünün gerçekleşmesinde ise tıbbi ölümün gerçekleşip gerçekleşmediğine bakmak gerekecektir. Vücuttan kopmuş parça ya da uzuvlar için olay bazlı değerlendirme yapılması gerektiği kanaatindeyiz. Zira saç teli üzerinde deney ya da deneme yapılması TCK m. 90 kapsamında değerlendirilemeyebilir ancak kopan bir parmağın dikilmesi söz konusu olabilir. Bu halde kopan parmak üzerinde deney ya da deneme yapılması, ilgili suçun oluşmasına neden olacaktır.
Fail: İnsan üzerinde deney suçunda fail herkes olabilir. Ancak Yargıtay 12. Ceza Dairesi 2022/2038 E., 2022/9071 K. sayılı kararında “Deney suçu bakımından fail, bilim insanı olabileceği gibi hekim de olabilirken…” demektedir. Hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunma suçunda da fail herkes olabilir. Zira madde metnindeki “… tedavinin uzman hekim tarafından bir hastane ortamında …” ifadesi, ceza sorumluluğunun gerekmeyeceği halle ilgilidir. Aynı kararda yine Daire farklı görüş ileri sürmüş ve “Deneme suçu bakımından, madde metninde tedavinin bir hastane ortamında gerçekleşmesi ve uzman hekim tarafından uygulanması gerektiği açıkça belirtildiğinden bu suçun faili ancak hekim olabilir.” denmiştir. Daire görüşünden farklı olarak her iki suç tipinde de failin herkes olabileceği kanaatindeyiz.
Mağdur: İnsan üzerinde deney veya tedavi amaçlı denemede bulunma suçlarında mağdur, yaşayan her insan olabilir. Tedavi amaçlı denemede bulunma suçunda mağdurun yaşayan insan olması yeterli olmayıp, bu kişinin hasta olması da gereklidir.
Fiil: İnsan üzerinde deney suçunda fiil, insan üzerinde bilimsel bir deney yapmaktır. Dolayısıyla suçun oluşabilmesi için bilimsel bir deneyin bulunması gereklidir. Yukarıda deneyle ilgili açıklamalara yer verilmişti. Bir deneyin bilimsel olarak nitelendirilip nitelendirilemeyeceği ise olaya ilişkin bilim dalının metotlarının kullanılıp kullanılmadığı ve bilimsel bir sonuca ulaşmanın amaçlanıp amaçlanmadığı incelenerek belirlenebilir. Bilimsel deneyden yalnızca tıp alanındaki deneyler kastedilmemektedir. Olayda bir deneyin varlığı görülmekle birlikte uygulanan yöntemin ve amacın bilimle ilgili olmadığı sonucuna varılırsa, yaralama gibi suç tipleri incelenecektir.
TCK madde 90/4’te yer verilen insan üzerinde deneme suçunda fiil, hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunmaktır. Deneme fiili ile ilgili açıklama yukarıda yer almaktadır.
Yazıya konu suç tiplerinin yalnızca icrai hareketle ya da hem icrai hem ihmali hareketle işlenebileceğine dair görüşler mevcuttur. Kanaatimiz, suç tiplerinin hem icrai hem ihmali davranışla gerçekleşebileceği yönündedir. Örneğin bir ilacın etkilerinin bilindiği olayda, bu etkilerin uzun süre devam etmesinin doğurduğu sonuçların engellenmesi için yeni bir eylemde bulunmak zorunlu kabul edilebilmiş olabilir. Eğer bilimsel deney kastıyla bu ikinci eylemin gerçekleştirilmemesi halinde ihmali bir davranış söz konusu olacaktır.
Belirtilen fiillerin gerçekleşmesine karşın failin ceza sorumluluğuna gidilmeyeceği haller aşağıda ayrıca açıklanmıştır.
Netice: Hareket suçu olmaları nedeniyle her iki suç tipinde de hareketle suç ortaya çıkar. Netice aranmaz. İnsan üzerinde deney suçu ile ilgili fiil neticesinde mağdurun yaralanması ya da ölmesi halinde uygulanacak norm, TCK m.90/5’te belirlenmiştir. Fıkraya göre bu hallerde kasten yaralama veya kasten öldürme suçları gündeme gelecektir.
İnsan üzerinde deney ve deneme suçlarının manevi unsuru kasttır. Doğrudan kastla olabileceği gibi olası kastla da suç işlenebilir. Özel düzenleme bulunmadığı için suçun taksirle işlenmesi söz konusu değildir.
TCK madde 90/5, insan üzerinde deney suçu neticesinde mağdurun yaralanması veya ölmesi halinde, TCK madde 86 – Kasten Yaralama Suçu ve Cezası veya TCK madde 81 – Kasten Öldürme Suçu ile ilgili hükümlerin uygulanacağını belirtmektedir. Eğer insan üzerinde deney, suç oluşturmayacak şekilde, aranan koşullara bağlı kalınarak gerçekleştirilmiş olmasına karşın mağdurun yaralanması veya ölümü ile neticelenmişse, ceza sorumluluğunun doğması için deneyi yapanın en azından taksir nedeniyle kusurlu olması gereklidir.
İnsan üzerinde deney yapmak, Türk Ceza Kanunu madde 90/1 ile suç sayılmıştır. İkinci ve üçüncü fıkralarda ise failin ceza sorumluluğunu ortadan kaldıran özel haller belirlenmiştir. Mağdurun çocuk olmaması halinde maddenin ikinci fıkrasında şartların karşılanması yeterliyken, mağdurun çocuk olması halinde ikinci fıkradaki şartların yanı sıra üçüncü fıkradaki şartlar da olayda bulunmalıdır.
Mağdurun çocuk olmaması halinde deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için şu şartlar bir arada bulunmalıdır:
Çocuklar üzerinde bilimsel deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için şu şartlar da bir arada bulunmalıdır:
Deneğin çocuk olması halinde, yukarıda sayılanlar dışında şu şartlar da ceza sorumluluğunun ortadan kalkması için gereklidir.
Bu suç tipinin gündeme gelebilmesi için üzerinde deneme yapılan kişi hasta olmalı, rızası alınmamış olmalı ve deneme tedavi amaçlı olarak yapılmalıdır. Eğer:
denemeyi yapan hekimin ceza sorumluluğu bulunmayacaktır.
TCK madde 90/1’e göre insan üzerinde bilimsel deney yapma suçunun cezası, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıdır. Hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunma suçunun cezası ise bir yıla kadar hapis cezasıdır. İnsan üzerinde deney yapma suçunun üzerinde deney yapılan kişinin yaralanması veya ölmesi halinde bu suçlara ilişkin maddelerin uygulanacağı belirtilerek ölçülülük sağlanmaya çalışılmıştır. Ayrıca altıncı fıkraya göre, suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunacağı da maddede yer almaktadır.
Yargıtay 12. Ceza Dairesinin 2011/20105 E., 2012/10908 K. sayılı kararına konu olayda trafik kazası sonucunda felç olan katılana bilinen tıbbi yöntemler uygulanmış ancak sonuç alınamamıştır. Sanık, henüz geçerliliği kanıtlanmamış kök hücre nakli ile katılanı tedavi etmeye çalışmıştır. Daire, olayda insan üzerinde deney suçunun oluşmadığını, insan üzerinde tedavi amaçlı deneme suçunun değerlendirilebileceğini ancak bunun da katılanın rızasının mevcudiyeti nedeniyle oluşmayacağına hükmetmiştir.
Yargıtay 12. Ceza Dairesinin 2022/2038 E., 2022/9071 K. sayılı dosyasına konu kararda, insan üzerinde deney ve deneme suçları tanımlanmış, suç tipleri ilgili ayrıntılı açıklama yapılmıştır.
Yargıtay 15. Ceza Dairesi 2016/2463 E., 2018/3153 K. sayılı dosyaya konu olayda pratisyen hekim olarak çalışan sanığın, iyileştirme vaadiyle tedavi amaçlı olarak katılan üzerinde deneme yaptığı iddia edilmiştir. İnsan üzerinde deneme suçunun neden oluşmadığının kabul edildiği gerekçeden anlaşılamamakla birlikte, dolandırıcılık suçundan ceza verilmesinin gerektiğinin belirtilmesi önemlidir.
Yargıtay 12. Ceza Dairesi 2015/1045 E., 2015/19014 K. sayılı dosyaya konu olayda sanık kimyagerdir. Herhangi tıbbi uzmanlığı bulunmamaktadır. Kendisine müracaat eden katılanın vücudundaki yaraları giderme vaadiyle sanığın üç yıl süreyle ilaçlar denediği iddia edilmiştir. Ceza sorumluluğunu ortadan kaldıran nedenlerin bulunmadığı gerekçesiyle sanığın TCK m.90/4 maddesi gereğince cezalandırılması gerektiği kararda belirtilmektedir.
Evet. İnsan üzerinde deney suçu hareket suçudur ve deneyin başlamasına kadar suça teşebbüs mümkündür.
İnsan üzerinde deney suçu ve deneme suçu, şikayete tabi değildir. Resen soruşturulur.
Ceza Muhakemesi Kanunu m. 12'ye göre insan üzerinde deney suçunda suçun işlendiği yer mahkemesi yetkili olmakla birlikte, teşebbüste son icra hareketinin yapıldığı, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği yer mahkemesi yetkilidir. Görevli mahkeme ise asliye ceza mahkemesidir. TCK madde 90/5 şartlarının oluşması halinde görevli mahkeme ağır ceza mahkemesi olabilecektir.
İnsan üzerinde deney suçunda dava zamanaşımı, TCK m.66/1-e uyarınca 8 yıldır.
İnsan üzerinde deney suçu uzlaştırma kapsamında değildir.